Zijn toontalen beter verstaanbaar?

Thai phone booth“Het lijkt wel of je in een toontaal veel zachter kunt praten dan in de Europese niet-toontalen. Toen er nog geen mobiele telefoons waren zag ik in Bangkok, waarschijnlijk een van de lawaaiigste steden ter wereld, Thai vrolijk met elkaar kletsen in telefooncellen, zelfs op het kakofonische trottoir van de Sukhumvit-weg.

Als ik vanuit diezelfde cel een gesprek in het Engels probeerde te voeren, moest ik keihard schreeuwen. Misschien maakt de toon van een woord zijn andere eigenschappen, zoals de fonetische contour, wat minder belangrijk.”

Ik kreeg deze interessante observatie toegestuurd van een zeer bereisde Amerikaanse lezer, Bill DeFelice. Zou het kunnen dat in toontalen andere fonetische kenmerken dan toon inderdaad net wat minder essentieel zijn, zodat sprekers elkaar al bij een wat lager volume kunnen verstaan? Of is Bills waarneming anders te verklaren? Misschien zijn Thaise mensen gewend om zachter te praten, bijvoorbeeld om culturele redenen, en zijn ze er daardoor goed in geworden om te midden van veel rumoer toch het signaal op te pikken. Misschien heeft het Thai meer redundantie dan het Engels, zodat het niet meteen funest is als je een deel van het signaal mist.

Of misschien slaan die ideeĂ«n allemaal ergens op – ik ben vrijuit aan het speculeren. Maar Bill heeft gezien wat hij gezien heeft, en we zijn allebei nieuwsgierig hoe dat kan. Heeft iemand een suggestie?

Update: Taalkundige Mark Dingemanse wijst me op onderzoek waarin hij twaalf talen vergeleek, waaronder vijf toontalen. Daarbij kwamen geen verschillen aan het licht met betrekking tot lawaai en frequentie van misverstanden. Wat Bill in Bangkok opviel, lijkt dus om een andere verklaring te vragen.

Geplaatst in taal algemeen, vreemde talen | Tags: , , , , , | 6 reacties

Lab-in-een-woord

labonachipNanotechnologen kunnen tegenwoordig laboratoriumachtige faciliteiten op een flintertje silicium bouwen, en het resultaat noemen ze lab-on-a-chip, of soms lab-on-chip. Een goede vondst voor zo’n ingewikkeld ding, vind ik: bondig en duidelijk. In Nederlandse teksten komt de letterlijke vertaling lab-op-(een-)chip redelijk vaak voor.

Tot hiertoe alles helder. Maar wat is het meervoud van lab-on-(a-)chip? Daarover blijken de meningen, of misschien beter gezegd de intuĂŻties, aardig uiteen te lopen. En het aardige is dat voor bijna alle varianten die ik heb gevonden, wel iets te zeggen is.

Laat ik beginnen met wat ik zelf zou hebben geschreven.  Lab-on-(a-)chip is qua opbouw vergelijkbaar met luitenant-ter-zee, ­manusje-van-alles, lelietje-van-dalen en secretaris-generaal: de kern van het woord (het ‘hoofd’ dus) staat voorop, gevolgd door een nadere bepaling. Zo’n kern krijgt de meervoudsuitgang, dus de meervouden zijn luitenants-ter-zee, manusjes-van-alles, lelietjes-van-dalen en secretarissen-generaal. Volgens hetzelfde patroon zou ik zeggen en schrijven: labs-on-(a-)chip. Lees verder

Geplaatst in Nederlandse taal | Tags: , , | 7 reacties

Doordenderen en humeurige mosselen

straatopen“Die onbuigzaamheid gaat je nog opbreken.” ‘Slecht bekomen’ dus, legt de digitale Van Dale uit (betekenis 3). Maar welke letterlijke betekenis van dat werkwoord ligt aan het figuurlijke gebruik ten grondslag? Dat is een vraag waar ik eerlijk gezegd niet zomaar een antwoord op weet. De uitdrukking is voor mij niet zo gemakkelijk ‘verbeeldbaar’ (imageable), zoals dat schijnt te heten. Anders gezegd, deze specifieke betekenis heeft zich losgezongen van zijn oorsprong.

Ik ken nog twee andere betekenissen van het woord; de Van Dale-site splitst die zelfs op in drieĂ«n. Ik kan mijn tent opbreken (dat is betekenis nummer 2). Maar onbuigzaamheid is daar niet toe in staat, dus dit kan de letterlijke oorsprong van de figuurlijke betekenis niet zijn. Ik kan ook kortweg (of preciezer gezegd: onovergankelijk) opbreken door mijn boeltje te pakken en naar elders te vertrekken (betekenis 4 – een pregnant gebruik van 2, lijkt me; ‘elliptisch’, noemt het NWT het inderdaad). Ook dat zie ik onbuigzaamheid niet doen. Lees verder

Geplaatst in Nederlandse taal | Tags: , , , , | 2 reacties

Inburgeren in eigen land

Over straatnamenIk ben geboren aan een Berkelplein, op een steenworp van de Geul, en ik woon nu aan een Berkelstraat, op een boogscheut van een Geulstraat. Maar terwijl de Berkel- en de Geulstraat allebei naar riviertjes zijn genoemd, heet het Berkelpléín via kronkelwegen naar ene Heinric van Birckelaer. Tussendoor heb ik aan een Dorpsstraat gewoond, een staatsliedenstraat (Treub), een professorenstraat (Huijbers), een gracht (Oudezijds Achterburgwal), een dwarsstraat (Rustenburger-) en een schrijversstraat (Brederode).

Daarmee biedt mijn wooncarriĂšre een aardig representatief beeld van de Nederlandse straatnamen, begrijp ik uit Over straatnamen met name van RenĂ© Dings: zowel de thema’s (lokale historische figuur, rivier, geleerde, enzovoort) als de achtervoegsels (straat, dwarsstraat, plein en wal) komen veel voor. Moderne buitenwijknamen als Stuurboord en Koolwitje, zonder achtervoegsel, zijn me bespaard gebleven, maar mijn ouders hebben jaren aan de Wegedoorn gewoond, en mijn moeder daarna nog aan een ‘weg’ genoemd naar een bedrijf en een ‘baan’ genoemd naar een historisch beroep. Straatnaamtechnisch zijn we een familie Doorsnee. Lees verder

Geplaatst in boeken e.d., Nederlandse taal | Tags: | 3 reacties

Onder polyglotten (met video)

tongEen tijdje terug heb ik een lezing gegeven voor een zaal met een paar honderd polyglotten – je zou het een poly-polyglottenpubliek kunnen noemen. Verrassend veel Britten en Amerikanen, voor wie de conferentie wel een soort lotgenotencontact leek. Thuis zijn ze een beetje raar.

Plaats van samenkomst was Thessaloniki (klemtoon op de voorlaatste lettergreep, weet ik nu). Een toepasselijke plaats natuurlijk, want polyglot is een woord van Griekse herkomst, van polys ‘veel’ en glĂŽssa ‘tong’.  Ik heb er trouwens ook nog glĂŽssa besteld en gegeten: tong als vis (hierboven afgebeeld) blijkt in het Grieks ook zo te heten. Lees verder

Geplaatst in vreemde talen | Tags: , | Een reactie plaatsen

Oei, au!

ieaouSequoia, de wetenschappelijke familienaam van de kustmammoet-boom, is een heel korte. Het Franse woord oiseau (‘vogel’) is een nog kortere. En de kop hierboven telt nog weer minder letters, maar bestaat uit twee woorden, dus da’s valsspelen. Dat neemt niet weg dat oei au wel het allerkortste schrijfsel moet zijn dat alle vijf de gewone klinkers omvat. (De y doet niet mee – die is Grieks, en vaak een medeklinker.) Kortere ‘panvocalische’ taaluitingen zijn niet mogelijk.

Of toch? Lees verder

Geplaatst in Nederlandse taal | Tags: | 8 reacties

Taaltoerisme: eerst hooggeprezen, nu laaggeprijsd!

TT2edrukGoed nieuws: mijn boek Taaltoerisme wordt vijf jaar na verschijnen niet meer geleverd. Binnenkort zijn puntgave, ongelezen exemplaren alleen nog verkrijgbaar bij mij. Niet meer bij de boekhandel, zelfs niet op de ramsjafdeling, want er valt niks te verramsjen.

‘Hoezo is dat goed nieuws?’ zul je vragen.

Nou, omdat het betekent dat ik de resterende doosjes nu eindelijk met korting mag aanbieden. En dat ga ik doen ook: met ingang van donderdag 20 april kost Taaltoerisme geen € 16 meer, maar minder dan de helft: € 7,95 (excl. eventuele verzendkosten).

We hebben het hier dus over een boek dat uitbundig is geprezen door NRC Handelsblad, The Guardian, The Times, The New Yorker, de Berliner Zeitung, Göteborgs-posten en El País, om maar een greep te doen. Want vertalingen van Taaltoerisme zijn bij inmiddels zes buitenlandse uitgevers verschenen, met een zevende op komst. (Dat laatste klinkt zwangerder dan ik het bedoel.) Het totale aantal verkochte exemplaren ligt al ver boven de 50.000.

Kortom, een mooi cadeau voor al je vrienden en collega’s die geĂŻnteresseerd zijn in taal, of in de geschiedenis, de culturen en de samenlevingen van Europa, want over al die zaken gaat Taaltoerisme. En vergeet trouwens ook jezelf niet, als je het boek nog niet hebt.

Laat maar even weten hoeveel je er wilt hebben: gastondorren[at]xs4all.nl. Zo lang de voorraad strekt, uiteraard.

Geplaatst in boeken e.d., taal algemeen | Tags: | Een reactie plaatsen