Uitgesproken enthousiast

Onlangs presenteerde ik hier in Amersfoort iets taligs, en daarbij moest ik op zeker moment het woord ‘enthousiast’ gebruiken.

begeistertF
Nu behoort ‘enthousiast’ bepaald niet tot mijn favorieten. Het wordt te vaak gebruikt door afdelingen communicatie, net als ‘succesvol’ en ‘uitdaging’. Een ‘uitdaging’ is, zoals intussen iedereen wel weet, in feite een probleem of een tegenslag (als het écht een uitdaging was, zou het een ‘challenge’ heten), als ‘succesvol’ worden dingen aangeduid die niet mislukt zijn maar waar verder niks interessants over valt te melden en ‘enthousiast’ zijn mensen die aan ‘succesvolle’ dingen hebben deelgenomen. Anders gezegd, het eerste is een eufemisme, nummer twee en drie zijn opkloppers: woorden die een gebrek aan nieuwswaarde verhullen met gratuit gejuich.

Maar ik dwaal af, want ik wil iets anders vertellen. Toen ik tijdens het voorbereiden van mijn talige presenteertaakje het woord ‘enthousiast’ alvast even hardop wilde uitspreken, gebeurde er iets vreemds. Ik haperde, doordat ik me afvroeg: hoe zég je dat eigenlijk?

De twijfel betrof niet de eerste twee lettergrepen: die spreek ik uit als ‘entoe’. Anderen zeggen ‘ãntoe’ of ‘ento’ en er zijn misschien nog wel meer mogelijkheden, maar in mijn uitspraaklexicon is het ‘entoe’.

Mijn struikelblok was het laatste stukje, met dat ‘sia’-gedeelte. Volgens mij kun je dat op wel zes manieren zeggen: sie-a, zie-a, s-ja, z-ja, sja (ʃa) en zja (ʒa). Anders gezegd: de s kan stemloos (s) zijn of stemhebbend (z), de i kan een aparte lettergreep vormen (zoals in alias: a-lie-as) of worden gereduceerd tot een j-klank (zoals in de laatste lettergreep van Italiaan: ie-tal-jaan) en de s kan met de i worden gecombineerd tot een stemloze sj-klank (zoals in huisje) of een stemhebbende zj-klank (zoals de beginklank van gêne).

Ik heb zelf de neiging om die laatste variant te kiezen, ‘entoezjast’ dus. Maar dat klonk me opeens wel erg streektalig in de oren; Limburgs dus, in mijn geval. En bovendien, de lettercombinatie ‘si’ uitspreken als een zj-klank, is dat niet op zijn zachtst gezegd ongebruikelijk? Kortom, dreigde ik hier niet een uitspraak te kiezen die verre van standaard is? Geen ramp natuurlijk – het zou vrijwel niemand opvallen en het is sowieso geen schande – maar mijn nieuwsgierigheid was gewekt. En dus besloot ik een mini-enquête te plaatsen; de gedetailleerde uitslag is hier te vinden.

Het eerste wat opvalt: de respondenten zijn als groep ongeveer even onzeker van hun zaak als ik zelf was. Slechts één van de zes door mij geopperde varianten krijgt nul stemmen. Maar gelijk verdeeld zijn de stemmen (en dat woord kun je bijna letterlijk opvatten) nu ook weer niet.

Het minst gebruikelijk (3%) is om de i van -siast als een afzonderlijke lettergreep uit te spreken, zoals in alias dus. 35% van de sprekers spreekt de i als een j uit (zoals de j in huisjas dus, niet als in huisje). In mijn oren klinkt dat heel keurig – of Belgisch. (Ik kan helaas niet zien waar de respondenten vandaan komen.) De resterende 62% trekt de s en de i samen tot één enkele klank (sj of zj).

Elk van die twee grote groepen – de j-zeggers en de samentrekkers – kan ook weer in tweeën worden verdeeld. In beide groepen spreekt een duidelijke meerderheid de s stemhebbend uit, dus als een z of als de zj-klank van gêne (al hebben misschien een paar mensen op de zj-optie in plaats van de sj-optie gestemd als gevolg van de tikfout die ik onder aan de enquête signaleer). En een aanzienlijke minderheid spreekt de s stemloos uit, als een s of als de sj-klank van sjouwen.

Al met al concludeer ik:

  • Mijn eigen uitspraak ‘(entoe)zjast’, met de zj van gêne, vertegenwoordigt de grootste minderheid.
  • Je kunt enthousiast nauwelijks ‘fout’ of ‘goed’ uitspreken: bijna elke variant heeft zijn fans.
Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Nederlandse taal en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

5 reacties op Uitgesproken enthousiast

  1. Zorgtaal zegt:

    Jouw onderzoekje brengt mij op de tegenvraag of je het bijbehorende purisme ‘geestdrift’ nu uitspreekt als ‘geezdrivd’, ‘geestrifd’, ‘geeztrift’ of ‘geesdrivd’. 😉

    Like

  2. Ik verzaakte je poll in te vullen, maar zou mij uitspraak als “ante-s-j-ast” beschrijven. Wat een interpretatie is, want zeker is die -s- daar ’n beetje palataal, maar dat is mijn s wel vaker (ik kom uit Noord-Holland). Dat die -s- voor een -j- ’n beetje palataal blijft is verder niet verrassend. In ieder geval is er een aparte -j- te horen.

    Liked by 1 persoon

  3. Ik weet niet zeker of Italianen het meest gelukkige voorbeeld is. Uitgerekend bij dat woord is er ook weer variatie, ik maakte daar ooit een filmpje over: https://youtu.be/6f0PicbtOBo

    Overigens is het helemaal niet gek en/of Limburgs dat een s tussen twee sonorante klanken stemhebbend is. Het is een natuurlijk proces dat veel talen benutten. Zeker ook het Frans – ‘enthousiasme’ is een leenwoord, he.

    Like

    • Gaston zegt:

      Ik herinner me je filmpje, maar kennelijk niet de juiste conclusie…
      Nee, vreemd is dat stemhebbende zeker niet. Ik heb er in het Spaans juist erg aan moeten wennen dat ze dat daar tussen twee klinkers niet doen (voor een l, m, n, r dan weer wel: ateísmo, limosna).
      Mijn – gelogenstrafte – verwachting was dat de meeste Nederlandstaligen bij ‘enthousiast’ de sj-klank zouden gebruiken, net als in ‘sociaal’. Die zj-klank staat volgens mij niet zo sterk in het fonologisch systeem van veel Nederlandstaligen; en misschien nog minder als die geschreven wordt met een andere letter dan de g of j (gêne, etage, journalist). Bovendien meen ik een neiging te bespeuren om als s geschreven z-klanken in sommige andere leenwoorden te verharden, bijvoorbeeld in asiel en doseren, dus dan is het aardig om te zien of dat ook in een geval als dit gebeurt. En ten slotte valt me vaak op dat Nederlanders (en niet alleen Noord-Hollanders, zoals Marcel hierboven) Franse woorden als ‘social’ en ‘international’, in het Frans dus, vaak met een sj uitspreken, dus ik was verrast dat aardig wat mensen zeggen de z en de j als twee opeenvolgende klanken uit te spreken.

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s