Niet gegokt, toch verloren

kaartkleurenOp de Taalkalender van Onze Taal zijn dit jaar de zaterdagen, getiteld ‘Typisch Nederlands?’, van mijn hand, en afgelopen week stond daar het volgende:

 “Waag eens een gokje: komt ons woord gokken ook voor in het Duits (gocken), Engels (to gawk) en/of Frans (gôquer)?

Nee, gokken komt in andere Europese talen niet voor. Het Italiaanse giocare lijkt er wel een beetje op en kan naast ‘spelen’ ook ‘wedden, gokken’ betekenen, maar de gelijkenis is toeval. Het Engelse gawk heeft een heel andere betekenis (namelijk ‘staren (naar), aangapen’) en is evenmin verwant. Gocken en gôquer bestaan gewoon niet.
Hoewel je het woord gokken dus typisch Nederlands zou kunnen noemen, is het wel een leenwoord. Het komt namelijk uit het Jiddisch, en dat heeft het weer overgenomen uit het Hebreeuws. Het Jiddische chokken betekent eveneens ‘wedden’, en daarnaast ‘spelen’. Maar de oudste betekenis lijkt ‘lachen’ te zijn: in het Hebreeuws – waar veel Jiddische woorden vandaan komen – is tschok het woord voor ‘gelach’.
Net als het Nederlands hebben ook het Duits en het (Amerikaans) Engels veel woorden ontleend aan het Jiddisch. Maar dit woord niet.”

Kornelius Hagmann en Hans Evers hebben me erop geattendeerd dat dat niet klopt. Het Duits heeft het Jiddische woord wel degelijk ook geleend, maar dan in de vorm zocken. Het wordt (uiteraard) uitgesproken als ‘tsokken’, zodat het zelfs iets meer lijkt op het oorspronkelijke Hebreeuwse woord, tschok (al kom ik daarvoor ook se’chok en ṣāḥaq tegen, en ik weet te weinig van Hebreeuws om die verschillen te kunnen plaatsen). De verklaring lijkt te zijn dat het Jiddisch naast chokken ook een variant tsechokken had. Het Nederlands heeft kennelijk de ene vorm overgenomen, het Duits de andere, waarbij de beginklank bewaard is gebleven, maar de (stomme?) e en de ch zijn weggesleten. Hoe dan ook, ik kende zocken niet en mijn bronnen zwegen erover, dus ik heb het gemist. Dank, derhalve, aan de beide personen die me erop hebben geattendeerd.

****

Als je dit stukje het lezen waard vond, beleef je allicht ook plezier aan mijn boek Vakantie in eigen taal.

Advertisements
Dit bericht werd geplaatst in Nederlandse taal, vreemde talen en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

10 reacties op Niet gegokt, toch verloren

  1. beevee zegt:

    in het noors: en bil

    Like

  2. Nu valt me nog een uitdrukking in: “Wat schokt dat?”
    Zou dit verband hebben met het hier besproken Jiddische/Hebreeuwse woord? Het geeft meteen een idee hoe de ts-klank misschien weggevallen is: door assimilatie – of hoe noem je dat in dit geval, waar de twee t’s (van “wat” en van “ts’chok”) tot één t samengevoegd zouden kunnen zijn?

    Like

  3. Drabkikker zegt:

    Voor de opheldering: tschok () spreek je letterlijk zo uit; dus niet *tsjok of iets dergelijks (het Hebreeuws heeft geen tsj van huis uit) maar ts[optioneel mini-sjwa’tje]-chok, met een ts als in muts en een Hollandse schraap-ch.

    De Hebreeuwse wortel is ṣ-ḥ-q (van oorsprong alle drie zogenaamde emfatische medeklinkers, maar in modern Hebreeuws klinken ze gewoonlijk als ts, schraap-ch en een gewone k) wat inderdaad ‘lachen’ betekent. De naam Jitschak (Yitzhaq/Izaak/Isaac etc.) is er ook van afgeleid; letterlijk: ‘moge hij / hij zal lachen’.

    Dat het Duits tschok als zocken heeft overgenomen kan ik volgen: het gebeurt vaker dat leentalen die rare gewoon negeren (zoals bij Jitschak > Izaak); dat de ts-klank wegvalt is iets opmerkelijker. Maar goed, ‘automobiel’ kan tenslotte ook auto worden in de ene taal en bil in de andere.

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s