Half Hongaars, half Hollands

Van GoghHet Hongaars heeft een gewoonte die tamelijk vreemd is, tot je bedenkt dat hij in het Nederlands ook voorkomt.

Fülem betekent ‘mijn oor’, maar kan ook ‘mijn oren’ betekent. Het woord fül ‘oor’ kan kennelijk het beeld oproepen van beide gehoororganen samen. Wil je benadrukken dat je het over maar één van je oren hebt, dan kan dat op meerdere manieren. Een mogelijkheid is egyik fülem, waarin egyik zo iets als ‘één ervan’ betekent. Maar interessanter is de andere mogelijkheid, félfülem. Letterlijk betekent dat ‘mijn halve oor’. Dat laat dus duidelijk zien dat een héél fül uit twee oren bestaat.

Het Hongaars heeft ook een heel stel bijvoeglijke naamwoorden die diezelfde logica volgen. Félfülű betekent eenorig, maar letterlijk staat er ‘halforig’. Hetzelfde met eenogig, eenhandig, eenarmig en eenbenig: félszemű, félkezű, félkarú, féllábú.

Maar hoezo komt dat verschijnsel in het Nederlands ook voor? Wij doen dat toch niet? Toch wel: met het woord tweeling.

De meeste talen hebben daarvoor een meervoudig woord; denk aan twins, jumeaux, Zwillinge. Zet je dat in het enkelvoud, dan heeft het betrekking op een van beide individuen afzonderlijk. In het Nederlands daarentegen slaat het woord tweeling op de twee personen sámen. Als we een van de leden van het duo willen aanduiden, moeten we iets zeggen als
 Hij is de helft van een tweeling
 Zij is er een van een tweeling of
 Zij heeft een tweelingbroertje.
Als we de Hongaarse logica nog iets nauwkeuriger hadden willen volgen, hadden we hiervoor de woorden ‘halfbroer’ en ‘halfzus’ moeten gebruiken. Maar helaas, die waren al bezet.

Dat het enkelvoudige woord tweeling voor twee personen samen wordt gebruikt, is een bijzonderheid van het Nederlands. Het is zelfs zo bijzonder dat het speciaal vermeld wordt in het boek Number van de taalkundige Greville Corbett. Wat hij niet vermeldt, is of het uniek is. Niet helemáál, weet ik: het Afrikaans doet het ook, en ik vermoed alle streektalen van Nederland en Vlaanderen (inclusief het Fries) eveneens. Maar elders? Iemand die dat weet?

****

Als je dit stukje interessant vond, verwijs ik je graag naar mijn boek Vakantie in eigen taal.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Nederlandse taal, vreemde talen en getagged met , , . Maak dit favoriet permalink.

16 reacties op Half Hongaars, half Hollands

  1. brunovanwayenburg zegt:

    Doet een beetje denken aan iets moois in het Fins, waar alle telwoorden ook nog een meervoud hebben. 1,2,3 is ‘yksi’, ‘kaksi’, ‘kolme’, en het meervoud daarvan is ‘yhdet’, ‘kahdet’, ‘kolmet’ (plus nog een stuk of tien naamvalsvormen van yhdissä naar kolmeitta).
    Waarom? Om het meervoud aan te geven van een kleine groep woorden waarvan het enkelvoud een meervoudsvorm heeft, zoals ‘housut’ (broek), ‘sakset’ (schaar), ‘viikset’ (snor), en ‘kärryt’ (kar). Dus twee broeken is ‘kahdet housut’, letterlijk ‘tweeën broek(spijp?)en’, en ‘kolmeittakymmennettäkolmeitta housuitta’ / ‘zonder drieëndertig broeken’
    Staat vast ook in dat boek, maar ik vertel het hier toch maar even.

    Liked by 1 persoon

  2. sytskeroskam zegt:

    In het Frans vind ik dan ook nog het vrouwelijk meervoud jumelles. Is dat opmerkelijk of komt dat in meer talen voor?

    Like

    • Jan M.L. Bosmans zegt:

      Ik kan me voorstellen dat er bij de Romeinen ook geminae voorkwamen.

      Like

    • Gaston zegt:

      Je bedoelt of het bijzonder is dat een vrouwelijke tweeling een andere vorm heeft dan een mannelijke? Ik vermoed dat het juist heel gewoon is in talen die consequent onderscheid maken tussen mannelijke en vrouwelijke vormen. Dat geldt in ieder geval voor het Spaans, Portugees en Italiaans. Ik zou het ook in de Slavische talen verwachten, maar als ik daarvan bevestiging zoek, kan ik die zo gauw niet vinden. (Een gemengde tweeling krijgt in die talen de mannelijke vorm. Dat seksisme zit erin gebakken.)

      Like

  3. Jan M.L. Bosmans zegt:

    Het sterrenbeeld heet ook Tweelingen, toch? Castor en Pollux.

    Liked by 1 persoon

  4. Mirjam Jochemsen zegt:

    Ik heb ook wel gehoord: “Ze zijn tweelingen”. Is dat dan een germanisme/anglicisme?

    Liked by 1 persoon

    • Gaston zegt:

      Het zou kunnen. Anderzijds, het voelt intuïtief zo logisch om naar twee mensen met een meervoud te verwijzen, dat het me ook niet zou verbazen als ‘de tweelingen’ telkens weer spontaan zou ontstaan. Verder staan we als Nederlandstaligen al tweeduizend jaar onder invloed van talen die wel een meervoud gebruiken: Engels en Duits, inderdaad, en daarvoor al Frans en Latijn.

      Like

      • Jan M.L. Bosmans zegt:

        Wat te denken van ‘de hersenen’ (the brain, le cerveau, das Gehirn)? Wat is één hersen? Kun je klappen met één hand?

        Like

        • Gaston zegt:

          Maar dat is een ander geval: hier gebruiken we juist een meervoudig woord voor een enkelvoudig ding – een plurale tantum.

          Like

        • Peter-Arno Coppen zegt:

          Bij hersens is de overeenkomst met het Hongaars groter, omdat je het daar over ‘hersenhelften’ hebt.

          Liked by 1 persoon

        • Gaston zegt:

          Op dat punt is de overeenkomst wel groter, inderdaad.

          Like

        • Jan M.L. Bosmans zegt:

          Het blijft gek. Eén ‘hersen’ bestaat niet maar ‘hersenhelften’ dan weer wel, dat zijn geen ‘hersenenhelften’ of ‘hersenshelften’. Hersenen en hersens, dat is overigens niet hetzelfde. In de anatomie spreken we van ‘hersenen’, terwijl een slimme kerel of een schrandere meid een goed stel ‘hersens’ (desnoods: ‘harses’) heeft…

          Like

  5. De Friese vertaling van het woord “tweeling” is “twilling”. Inderdaad spreekt men ook daar van “de helft van een tweeling” zoals in het Nederlands.

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s