Ons als

Het Engels maakt onderscheid tussen when en if, leren we op school. Een bijzin die met if begint, zet de hoofdzin op losse schroeven, eentje met when zegt alleen iets over de timing. Het Nederlandse als vervult een dubbelrol, zodat we soms moeten gokken wat mensen bedoelen. ‘Als ik die boom omzaag, krijg jij het hout’ – misschien wacht de spreker wel tot het ding spontaan omvalt.

indienMaar soms willen we in het Nederlands benadrukken dat iets onzeker is – iffy, met een mooi Engels woord. We kunnen dan ‘indien’ zeggen, maar wie zegt nou ooit ‘indien’? Een jurist misschien, en zelfs die hopelijk alleen op het werk. ‘In het geval dat’ dan maar? Kan, maar is wel wat wijdlopig en erg nadrukkelijk. Nee, wat we naar mijn indruk meestal zeggen is ‘mocht’ (of in Vlaanderen ‘moest’): ‘Mocht ik die boom omzagen, dan krijg jij het hout.’ Maar reken er nog niet al te vast op, is de onderliggende boodschap.

Tenminste, ik dacht altijd dat het zo zat. Tot ik van de week op de sportschool een jonge docent tegen een bezoekster hoorde zeggen: ‘Mocht je klaar zijn met die oefening, roep me dan even.’

Was er met die vrouw iets aan de hand? Was ze ziek, zwak of weerspannig? Die indruk wekte ze niet. Het leek er meer op dat de docent bedoelde: ‘Als je klaar bent met die oefening, roep me dan even.’ Kennelijk voelde hij zich niet geroepen om het onderscheid tussen ‘op het moment dat’ of ‘in het geval dat’ grammaticaal tot uiting te brengen. ‘Mocht je klaar zijn’ betekende voor hem niets anders dan ‘als je klaar bent’, inclusief de dubbele betekenis die daarin zit besloten.

Ik struikelde over zijn ‘mocht je’-formulering, maar toen ik de zin ter controle aan mijn vrouw en anderen voorlegde, bleken die er niks raars aan te horen. Kennelijk was ik weer eens taalovergevoelig, of oud. Of allebei.

Psyche
Als het klopt dat de ‘mocht je’- en ‘als je’-zinnetjes hetzelfde betekenen, zegt dat dan niet iets over hoe Nederlandstaligen denken? Hebben we dan een zwakker ‘indien-zintuig’, om het zo maar te noemen? Realiseren we ons minder scherp dat sommige dingen alleen gebeuren op voorwaarde dat eerst andere dingen gebeuren?

Persoonlijk geloof ik daar geen bal van. Grammatica is grammatica, volksaard (of collectieve psychologie of geef er maar een naam aan) is volksaard, en het ene zegt weinig tot niets over het andere. Voorbeeld: Nederlanders en Italianen zijn grootgebruikers van verkleinwoorden, Britten en Zweden kennen het verschijnsel nauwelijks. Hebben ze daarom andere meningen, gevoelens, attitudes, verwachtingen of gewoontes op het gebied van groot en klein? Wat een onzin, quante balle, what rubbish, vilket struntprat!

Toegegeven, er zijn een paar overtuigende uitzonderingsgevallen. Zoals die groep Australische Aborigines die in het dagelijks leven voortdurend de woorden ‘noord’, ‘zuid’, ‘oost’ en ‘west’ gebruikt en nooit ‘links’ of ‘rechts’ (‘je vork ligt ten noordoosten van je bord’): die mensen moeten zich, onbewust neem ik aan, voortdurend oriënteren op de vier windstreken. Iets in hun geest werkt duidelijk anders dan bij ons, links-rechts-zeggers.

Maar voor de rest? In 2013 beweerde de wetenschapper (althans econoom) Keith Chen van Yale University dat sprekers van sommige talen minder geneigd zouden zijn tot roken en meer tot spaarzaamheid en condoomgebruik (!) dan die van andere talen. Het verschil zou ’m zitten in de grammatica. In het Engels is het gebruikelijk om het hulpwerkwoord will te gebruiken als je het over de toekomst hebt: ‘I’ll do it tomorrow.’ In het Nederlands zeggen we eerder ‘Ik doe het morgen wel’ – tegenwoordige tijd dus. Geen wonder, vonden althans de onderzoekers, dat Engelstaligen minder vaak een condoom gebruiken dan Nederlandstaligen. Hun logica: het Nederlands maakt minder verschil tussen nu en straks, dus heden en toekomst horen voor ons nauwer bij elkaar. Het lijkt me stug. Sterker nog, als er een verband is, zou ik het omgekeerde verwachten: als je telkens ‘will’ zegt, besef je dat je er nog niet bent en dat er nog werk aan de winkel is om vanuit het heden een betere toekomst te bereiken. Hoe het ook zij, twee jaar later was Chen zelf ook een beetje aan het twijfelen geslagen (wat hem natuurlijk siert).

Maar stel even dat mijn intuïtie de plank misslaat en dat de econoom gelijk heeft. Dan word ik alleen maar nieuwsgieriger naar die kwestie van if en when. Wanneer sprekers het verschil tussen voorwaarde en tijdstip niet grammaticaal uitdrukken, zegt dat dan iets verontrustends over hun psyche? Over die van genoemde sportschooldocent en, belangrijker, over die van mijn vrouw?

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Nederlandse taal, taal algemeen en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

7 reacties op Ons als

  1. Hier in Noord-Holland, en mogelijk ook elders in Nederland, hoor je wel ‘ns “al” gebruiken in de if-betekenis. “Al zaag ik die boom om, krijg jij het hout”. Daar is de voorwaardelijkheid wel duidelijk. Helaas is dit “al” nogal gemarkeerd en wordt het steeds minder gebruikelijk, tot het verdwijnt.

    Dichter bij “if”, ook etymologisch, komt het “of” in zinnen als: “Laat maar weten of je klaar bent”, dat duidelijk tegenover “Laat maar weten wanneer je klaar bent” staat.

    Like

  2. Herman Verschuren zegt:

    Dat het gebruik van verkleinwoordjes iets met onze genen te maken zou hebben lijkt mij ook onwaarschijnlijk. Dat het iets te maken zou hebben met lokale gebruiken, dat lijkt me al iets minder onwaarschijnlijk en daar doemt de mooie vraag op wat voor verband dat zou zijn. Verkleinwoordjes hebben kennelijk een functie, anders zouden we (en ook Italianen, Russen) ze niet zo vaak gebruiken. Zouden Engelsen enzovoort die functie niet nodig hebben of op een andere manier talig vormgeven? En is die functie ooit omschreven? Hoe beïnvloeden taal en cultuur elkaar, dat is al een oud vraagstuk en tenzij ik iets heb gemist, is het laatste woord er nog niet over gesproken.
    Wat mij wel eens heeft verwonderd is dat het Engels, dat dus zo mooi onderscheid maakt tussen when en if, dat niet doet bij de vragen waarom en waardoor de bananen krom zijn, want op beide vragen, in het Engels samengesmolten tot Why are bananas curved, zal het antwoord volgens mij beginnen met ‘Because…’ Het verschil tussen reden en oorzaak lijkt in het Engels daardoor soms een beetje zoek. Een beetje, want ze redden zich er uit met constructies als What causes the bend in bananas en het verschil tussen reason en cause onderkennen ze wel zeker, net zo goed als het verschil tussen how I stopped smoking en why I stopped smoking.
    Typisch Engels is dit niet eens, ook in het Nederlands gebruikt men soms omdat als inleiding bij de verklaring van een oorzaak en vraagt men met waarom naar een oorzaak. Waarom heeft een panter vlekken? Omdat-ie zo niet opvalt in het oerwoud. Waarom groeit een plant naar boven? Omdat daar het licht vandaan komt. Ik denk dat dat komt doordat (!) wij mensen graag in redelijke verbanden denken en het soms moeilijk te verteren vinden dat de wereld van blinde oorzakelijke verbanden en veel toeval aan elkaar hangt. Wij verlenen graag betekenis aan verschijnselen. Ziedaar volgens mij een fraai voorbeeld van de relatie tussen taal en cultuur. Doordat zingeving in onze geest zit ingebakken, gebruiken we liever omdat dan doordat.
    Waarom? Daarom!

    Like

  3. Gerard Jager zegt:

    Een ‘jonge docent’ … Daar heb je het al. En gym, niet taal.
    ‘Mocht’ placht ‘indien’ aan te duiden, ‘wanneer’ is vreemd genoeg net zoals ‘als’ dubbelzinnig. Door ‘als’ te benadrukken kan men het overigens tot ‘indien’ maken. ‘When’ kan in de vragende vorm zowel tijdstip als voorwaarde betreffen.
    Er is een groot verschil tussen ‘niets raars horen’ en zelf gebruiken. Geen reden dus voor ongerustheid over de psyche van uw eega, zij is kennelijk een jonge vrouw.

    Like

    • Gaston zegt:

      Inderdaad, gesproken taal heeft hier profijt van intonatie.
      Heeft ‘when’ echt die dubbele betekenis? Ik vind daar geen zo in de gauwigheid geen duidelijke aanwijzingen voor, maar het zou best kunnen.
      En mijn vrouw is lang niet zo jong als die docent, maar wel zowat een kwart jonger dan ik – ooit zelfs bijna een derde deel…

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s