Vijf afwijkende landsnam-en

Het is een piepkleine observatie, maar toch: er is één regio in Europa waar de landen (in het Nederlands) afwijkende namen hebben.

De namen van de meeste Europese landen eindigen in het Nederlands op -ië (met de varianten -ije en -je) of op -land (met de variant -rijk). Vrijwel de enige substantiële uitzonderingen zijn Portugal en Montenegro. Alle andere uitzonderingen zijn oftewel klein (Malta, Luxemburg, Monaco) of pas vrij onlangs tot land gebombardeerd (Kosovo, Oekraïne – de woordspeling in het geval van Kosovo is per ongeluk).

Maar er is één groep die ik nog niet heb genoemd, en dat zijn de landen met een naam op -en: Denemarken, Noorwegen, Zweden, Polen en Litouwen. En die liggen allemaal op een kluitje: óf ze delen een grens óf er ligt alleen een stukje Oostzee tussen.

Bornholm

Van links naar rechts: Zweden, Denemarken, Polen, de Russische exclave Kaliningrad en Litouwen. En heel veel Oostzee, natuurlijk.

Is dat toeval? Het zou kunnen. Maar het zijn, geloof ik, ook allemaal landen waar Nederland al in de Hanzetijd intensieve handelscontacten mee onderhield. Was er in die tijd soms een woordvormingsmechanisme werkzaam waardoor landsnamen op -en konden eindigen?

Een Engels etymologisch woordenboek geeft een hint: het Nederlandse Zweden (waar het Engelse Sweden aan ontleend schijnt te zijn; men sprak eerder van Swedeland) zou een derde naamval meervoud zijn van ‘Zweed’. Als verklaring voor Polen vind ik dat ook aannemelijk klinken, want dat land is eveneens genoemd naar zijn inwoners, niet omgekeerd.

Maar deze verklaring gaat voor de andere drie gevallen niet op. Denemarken heet niet ‘Denen’ en Noorwegen niet ‘Noren’. Die twee landen zijn niet (alleen) genoemd naar hun inwoners maar (vooral) naar hun ligging: Denemarken is de mark of marke, dat wil zeggen het grensgebied, waar de Denen wonen, Noorwegen was voor de Scandinaviërs de weg naar het noorden. (Er bestond ook een Oostweg, ergens in Rusland.) Maar waarom plakt het Nederlands dan -en achter die namen? Onder invloed van de naam ‘Zweden’ misschien?

Litouwen lijkt me nog weer een ander geval: dat zal wel via het Duitse Litauen een afgeleide zijn van Lietuva, de naam die de Litouwers zelf hanteren.

Kortom, misschien is het inderdaad gewoon toeval dat die vijf landen met namen op -en zo dicht bij elkaar liggen. Net zo toevallig als het feit dat Jemen ook op -en eindigt. (Dat komt van het Arabisch Jaman.) In dat geval is het helemaal een observatie van niks. Had je dit stukje nou maar niet gelezen!

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Nederlandse taal en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

8 reacties op Vijf afwijkende landsnam-en

  1. Een verouderde op -en is Cyperen (Cyprus, vergelijk Duits Zypern).

    Even iets anders: Ik heb het altijd opvallend gevonden dat veel (vooral Latijnse, Italiaanse Griekse) toponiemen in het Nederlands op een sjwa eindigen, terwijl die bij vergelijkbare ‘gewone’ worden ontbreekt.

    De uitgang -ië natuurlijk (tegenover het ‘gewone’ -ie), maar ook Rome (Roma), Trente (Trento), Tarente (Taranto), Syracuse (Syrakousai), Athene (Athenai), Korinthe (Korinthos), Mycene (Mykenai), Thebe (Thebai), Nazianze (Nazianzos),

    Eigenlijk zou je daar Room, Atheen, Syracuus enz. verwachten. Vanwaar die -e? Ook een restant van een naamvalsuitgang?

    (Het Duits heeft bij Thebe overigens -en: Theben. ‘Logisch’, want het Griekse Thebai is een meervoud, vandaar ook het Engelse Thebes en ook Athens, lijkt me.)

    Like

    • Gaston zegt:

      Interessante observatie. Ik zou me kunnen voorstellen dat buitenlandse namen, juist omdat ze per definitie niet echt in het Nederlands thuishoren, zich op zeker moment aan de klankveranderingen zijn beginnen te onttrekken die andere woorden wel nog ondergingen. (De neiging tot het vernederlandsen van buitenlandse plaats- en persoonsnamen is nu immers veel zwakker dan enkele eeuwen geleden.) Daardoor zijn ze halverwege blijven steken: wel de volle eindklinker afgezwakt tot een sjwa, maar niet helemaal verdwenen.

      Like

  2. Gaston zegt:

    Olivier van Renswoude legt uit waarom Denemarken op -en eindigt: http://goo.gl/pt7jBl

    Like

  3. Namen op -en zijn er nog veel meer: Bohemen, Pruisen, Saksen, Pommeren, Beieren, Franken, Hessen, Zwaben, Stiermarken. Dat veel namen op -en anno 2014 namen van staten rond de Oostzee zijn, lijkt me toeval.

    Like

  4. Vergeet je Frankrijk niet?

    Like

    • Gaston zegt:

      Toch niet. Dat valt, samen met Oostenrijk, onder de groep ‘eindigend op -land met de variant -rijk’. De Zweedse naam voor Zweden, Sverige, is trouwens te vertalen als ‘Zweden-rijk’

      Like

  5. sander wijnja zegt:

    Ja, man!

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s