De röntgenfactor

‘X-stralen’: zo noemde Wilhelm Conrad Röntgen het natuurkundige verschijnsel dat hij in 1895 ontdekte. Een bescheiden man, want anders had hij ze wel ‘röntgenstralen’ gedoopt. De term ‘X-stralen’ sloeg aan en iedereen zou ze nog steeds zo noemen, als de wetenschappelijke wereld een poosje later niet alsnog had besloten de Duitse wetenschapper te eren door zijn naam te verbinden aan zijn ontdekking. Zo kregen ze  officieel toch de naam die Röntgen uitdrukkelijk niet wenste.

In veel talen bestaan beide woorden nu naast elkaar, maar meestal is een van de twee verreweg het gangbaarst. En wel volgens een duidelijk patroon. In de landen die aan het begin van de twintigste eeuw een sterke culturele invloed van het Duitse taalgebied ondergingen, is ‘röntgenstralen’ de gangbare term: Scandinavië, Nederland en Midden- en Oost-Europa, inclusief Rusland. Hetzelfde geldt voor een aantal landen die door die regio beïnvloed zijn, zoals Indonesië, Israël en Kazachstan. In het Romaanse taalgebied daarentegen bleef ‘X-stralen’ de gangbare term. Ook in Roemenië, dat zich op taalgebied sterk op het Frans oriënteert, is de naam met X gangbaar gebleven, in afwijking dus van de andere landen in die regio.

Zoals gewoonlijk hangt het Engels weer eens tussen de Germaanse en Romaanse talen in: tegenwoordig is X-rays het gangbaarst, maar in het verleden was dat Röntgen (of roentgen) rays. Roentgenogram was zelfs tot in de jaren zeventig een gebruikelijke aanduiding voor ‘röntgenfoto’, zoals deze grafiek laat zien. Onder invloed van het Engels, Frans, Spaans en Portugees spreekt het grootste deel van de wereld nu van X-stralen. Zelfs in talen als Chinees, Japans, Koreaans, Arabisch en Perzisch, die geen letter x hebben, spreekt men van ‘iks-stralen’. (Opvallend genoeg zegt men in het Grieks niet Ακτίνες Ξ, de Griekse x, maar Ακτίνες Χ oftewel ‘ch’.)

Zo heeft Röntgen dus toch grotendeels zijn zin gekregen, maar uitgerekend niet in zijn vaderland (Duitsland) en niet in het land waar hij zijn jeugd doorbracht (Nederland). Als we hem écht zouden willen eren, zouden we de naam ‘X-stralen’ weer moeten invoeren.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in vreemde talen en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

6 reacties op De röntgenfactor

  1. Leuk artikel! Dit zijn termen waarbij men vaak niet nadenkt over de oorsprong. Ik heb jarenlang in Engeland ziekenhuizen ontworpen, en in die sector spreekt men uitsluitend over X-rays. Hoe lang zal het duren voordat we in Nederland ook woorden als x-stralen en x-foto gaan gebruiken?

    Like

  2. plaatsman zegt:

    Wat Röntgen misschien gerust zal stellen is dat zijn naam voor veel volkeren onuitspreekbaar is, en de stralen dan “rentgenové zařeni” (Tsjechisch) of “promieniowanie rentgenowskie” (Pools) heten. In het Servokroatisch komt zelfs een spelling met -d- voor: “Rendgen/Рендген”. De Denen hebben de bescheiden man dan weer bediend door zijn ö te doorstrepen: “røntgenstråling”, wat ook de Noorse spelling is.

    Like

  3. GroesbeekMC zegt:

    Tja, X-stralen bekt nou eenmaal niet lekker…

    Like

    • Nou… is dat wel zo? Aangezien W.C. Röntgen Nederlands sprak, bedoelde hij met X-stralen misschien wel stiekem ik-stralen. Dat is dus eigenlijk nog veel egoïstischer, om niet te zeggen narcistischer, dan wanneer hij ze röntgenstralen had genoemd!
      (Eh, nee, ik denk het ook niet.)

      Like

  4. Meneer D zegt:

    Je zal maar röntgen-benen hebben…

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s